فرانسه ترجمه شده بود . در يكى از نمايشها ، نتايج بد عادت به مسكرات را مجسم مىنمود و جنبهء تعليم و تربيتى داشت . بعد با نويسندهء اين پيس آشنا شدم و نسخه آن را به من داد كه رونوشتى از آن براى پروفسور ژوكوفسكى ايران‌شناس ، استاد خودم فرستادم تا نمونهء پيس‌هاى ابتكارى ايران را ببيند . » « 1 » در سال ( 1336 ه . ق ) جمعيت ادبى « فرهنگ » رشت دستهء نمايشى تشكيل داد كه كارگران و هنرپيشهء اصلى آن آقادايى نمايشى بود ، در برنامهء اين دسته هم نمايشنامه‌هاى « مولير » غلبه داشت ، ولى نمايشنامه‌هايى مانند آرشين مالالان و نظاير آن نيز به تماشا گذارده مىشد . امّا در آذربايجان از مدتها پيش ارامنهء تبريز تئاترى به نام « آراميان » داشتند و آن يگانه تالار نمايشى بود كه خود ارامنه به اتفاق مسلمانان نمايشهاى خود را به معرض تماشا مىگذاشتند . از سال ( 1335 ه . ق ) گروههاى متعددى به نام « جمعيت خيريه آذربايجان » و « جمعيت نشر معارف » و « هيئت نشر صنايع » و « هيئت اميد ترقى » به وجود آمد ، اين گروههاى نمايشى نمايشنامه‌هاى متعددى به معرض تماشا گذاشتند ، تا اينكه در سال 1305 سالن و صحنهء آبرومندى به نام تئاتر شير و خورشيد سرخ در زمينهاى ارك ( باغ ملى سابق ) ساخته شد . » « 2 » حسن مقدم ( على نوروز ) يكى از چهره‌هاى درخشان هنرى در ايران است ، وى پس از اخذ ليسانس در رشتهء علوم اجتماعى و پس از سير و سياحت در سراسر اروپا و قسمتى از آسيا و افريقا در سوئيس به عضويت انجمن ادبى « بل لتر » درآمد و در آن انجمن با بسيارى از دانشمندان و هنرمندان مانند « استراوينسكى » « راموز » ، « آندره ژيد » و جز اينها آشنا شد و با آنها در كار تحقيق همكارى مىكرد . عشق به تئاتر ، هنگامى كه مقدم در « لوزان » مشغول تحصيل بود ، در او پيدا شد و بارها در مدرسه ، در بازى نمايشنامه‌هاى حضرت ابراهيم و تاريخ سربازى شركت كرد . مقدم ، آثار خود را به زبانهاى فارسى و فرانسه مىنوشت و با نامهاى مستعار « هوشنگ » ، « حسن » « ميرزا حسن » « ميرزا غلامعلى » ، « ميرزا حسنعلى » ، « ابو الحسن » « ميرزا چغندر » ، « م . ح » و بيشتر به امضاى « على نوروز » انتشار مىداد . « در اواخر جنگ اول جهانى ، انجمنى نخست به نام « سروش دانش » اندكى بعد به

--> ( 1 ) . نيكيتين ، ايرانى كه من شناخته‌ام ، ص 127 به بعد . ( 2 ) . از صبا تا نيما ، ج 2 ، ص 288 تا 290 ( به اختصار ) .